علت، علائم و درمان سردرد خوشه ای (کلاستر)

سردردهای خوشه‌ای که در الگوهایی دوره‌ای یا خوشه‌ ای بروز می‌کنند، یکی از دردناک‌ترین انواع سردرد می‌باشند. یک سردرد خوشه‌ای معمولاً باعث بیدار شدن از خواب می‌شود و درد شدیدی در یک چشم یا در اطراف آن در کنار سرتان احساس خواهید کرد.

بروز حملات مکرر که به‌ عنوان چرخه‌های خوشه‌ ای شناخته می‌شوند، می‌تواند از چند هفته تا چند ماه ادامه یابد و معمولاً وقتی این سردردها متوقف شوند، به دنبال آن دوره‌های بهبودی بیمار شروع می‌شود. در طی مدت بهبودی، برای چند ماه یا حتی چند سال هیچ‌گونه سردردی رخ نمی‌دهد.

خوشبختانه سردرد خوشه‌ای به ‌ندرت دیده می‌شود و خطر جانی برای بیماران ندارد. بعضی از روش‌های درمانی می‌توانند مدت زمان بروز حملات را کوتاه‌تر کنند و شدت سردردها را کاهش دهند. علاوه بر این، داروهایی نیز می‌توانند دفعات سردردهای خوشه‌ای را کاهش دهند.

اگر به‌ تازگی دچار سردردهای خوشه‌ ای شده‌اید، برای رد کردن اختلالاتی دیگر و یافتن بهترین و مؤثرترین درمان برای این مشکل به یک متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. سردرد، حتی هنگامی ‌که بسیار شدید باشد، معمولاً به خاطر یک مشکل یا بیماری زمینه‌ای نمی‌باشد. البته گاهی ممکن است این سردردها نشانه‌ای از وجود یک بیماری جدی، مانند تومور مغزی یا پارگی عروق خونی ضعیف (آنوریسم) باشد. علاوه بر این، در صورت داشتن سابقه‌ی سردرد، اگر الگوی سردردتان تغییر کرده است یا ناگهان دچار سردردی متفاوت شده‌اید، حتماً به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید.

جهت دریافت نوبت مشاوره و یا رزرو وقت با ۴۹۷۹۶۰۰۰ (۹۸۲۱+) تماس بگیرید.

علت‌ها


علت دقیق سردردهای خوشه‌ای مشخص نیست، اما الگوهای سردردهای خوشه‌ ای نشان می‌دهد که وجود ناهنجاری‌هایی در ساعات بیولوژیکی بدن (هیپوتالاموس) می‌تواند در بروز این سردردها نقش داشته باشند.

برخلاف میگرن و سردردهای تنشی، سردردهای خوشه‌ای به‌طورکلی با عوامل محرکی مانند غذا، تغییرات هورمونی یا استرس ارتباطی ندارند. یکی از محرک‌های احتمالی برای بروز این نوع سردردها، استفاده از داروهایی مانند نیتروگلیسیرین می‌باشد که برای درمان بیماری‌های قلبی مصرف می‌شوند.

عوامل خطر


عوامل خطر برای بروز سردردهای خوشه‌ای شامل موارد زیر می‌باشند:

  • جنسیت: احتمال بروز سردردهای خوشه‌ای در مردان بیشتر است.
  • سن: اکثر افرادی که دچار سردرد خوشه‌ای می‌شوند بین سنین 20 و 50 هستند. اگرچه این وضعیت می‌تواند در هر سنی بروز کند.
  • سیگار کشیدن: بسیاری از افرادی که دچار سردرد خوشه‌ ای می‌شوند افرادی سیگاری هستند. اگرچه، ترک کردن سیگار معمولاً هیچ تأثیری روی این سردردها نخواهد داشت.
  • سابقه‌ی خانوادگی

علائم


یک سردرد خوشه‌ای به‌طور ناگهانی آغاز می‌شود و معمولاً بدون علائم هشداردهنده‌ است، اگرچه بیمار در ابتدا ممکن است دچار حالت تهوع و علائم اولیه‌ای مانند میگرن شود. علائم و نشانه‌های شایع در این سردردها عبارت‌اند از:

  • درد مشقت‌بار که کلاً در یک چشم یا اطراف آن احساس می‌شود، اما ممکن است به نواحی دیگر صورت، سر، گردن و شانه‌ها گسترده شود.
  • درد یک‌طرفه
  • بی‌قراری
  • اشک ریختن شدید
  • قرمزی چشمی که سردرد در آن سمت واقع است.
  • گرفتگی یا آب‌ریزش بینی در سمتی که سردرد در آن واقع است.
  • عرق کردن پیشانی یا صورت
  • رنگ ‌پریدگی (زرد شدن) یا سرخ شدن صورت
  • ورم اطراف چشم در سمتی که سردرد در آن واقع شده است.
  • افتادگی پلک‌ها

کسانی که دچار سردردهای خوشه‌ای هستند، برخلاف بیماران مبتلا به میگرن، می‌توانند آرام قدم بزنند یا بنشینند و به عقب و جلو حرکت کنند. برخی از علائم شبیه به میگرن (مانند حساسیت به نور و صدا) می‌توانند با این سردردها بروز کنند، اگرچه معمولاً در یک‌ طرف رخ می‌دهند.

ویژگی‌های زمانی سردرد خوشه‌ای

به‌طورکلی یک سردرد خوشه‌ای از 6 تا 12 ادامه می‌یابد. زمان شروع و مدت‌ زمان هر دوره‌ی خوشه‌ای ممکن است از دوره‌ای به دوره‌ی بعد ثابت باشد. به‌طور مثال، دوره‌های خوشه‌ای می‌توانند به ‌صورت فصلی رخ دهند، مانند هر بهار یا هر پاییز.

اکثر افراد دچار سردردهای خوشه‌ ای دوره‌ای می‌باشند. در این نوع سردردها، سردرد برای یک هفته تا یک سال بروز می‌کند، بعد از آن یک دوره‌ی بهبودی و بدون درد وجود دارد که می‌تواند تا 12 ماه قبل از اینکه سردرد خوشه‌ ای دیگر بروز کند، به طول بیانجامد.

سردردهای خوشه‌ای مزمن ممکن است برای بیش از یک سال ادامه یابند، یا دوره‌ی بدون درد ممکن است کمتر از یک ماه باشد.

در طی یک دوره‌ی خوشه‌ ای:

  • سردردها معمولاً هرروز رخ می‌دهند، گاهی چند بار در روز
  • یک حمله می‌تواند از 15 دقیقه تا 3 ساعت طول بکشد.
  • این حملات اغلب روزانه در یک‌وقت معین رخ می‌دهند.
  • اکثر حملات در شب، معمولاً یک تا دو ساعت بعد از به خواب رفتن بیمار اتفاق می‌افتد.

این نوع سردرد می‌تواند همان‌گونه که به‌طور ناگهانی بروز می‌کند پایان یابد و سریعاً از شدت آن کاسته می‌شود. اکثر بیماران بعد از حملات هیچ دردی احساس نمی‌کنند، اگرچه انرژی‌شان را از داده‌اند.

تشخیص


سردردهای خوشه‌ ای نوع درد و الگوی حمله‌ی مشخصی دارند. تشخیص آن به توصیف بیمار از چگونگی حملات، مانند درد، محل وقوع درد و شدت سردردها و علائم همراه با آن بستگی دارد. تعداد دفعات وقوع و مدت‌ زمانی که سردرد ادامه می‌یابد از عوامل مهمی در تشخیص این نوع از سردردها می‌باشند. همچنین پزشک متخصص از روش‌های بخصوصی برای مشخص کردن نوع و علت سردرد استفاده می‌کند.

معاینات نورولوژیکی

یک معاینه‌ی نورولوژیکی (مربوط به مغز و اعصاب) ممکن است به پزشک در یافتن علائم ظاهری سردرد خوشه‌ای کمک کند. پزشک متخصص از یک سری روش‌هایی برای ارزیابی عملکرد مغز بیمار استفاده خواهد کرد، از جمله بررسی کردن حواس، رفلکس‌ها و عصب‌های او.

معاینات تصویری

اگر بیماری دچار سردردهای غیرمعمول یا پیچیده‌ای باشد و یا موردی غیرعادی در معاینات مشاهده شود، پزشک ممکن است معاینات دیگری را برای مشخص کردن وجود علت‌هایی جدی برای سردرد مانند تومور مغزی یا آنوریسم توصیه کند. روش‌های تصویربرداری مغزی رایج عبارت‌اند از:

  • سی ‌تی ‌اسکن: این روش تصویربرداری از یک سری اشعه‌ی X برای ایجاد تصاویر مقطع عرضی از مغز بیمار استفاده می‌کند.
  • ام آر آی MRI: این روش تصویربرداری از یک میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی برای ایجاد تصاویری کامل‌تر از مغز و عروق خونی استفاده می‌کند.

درمان


هیچ درمانی برای سردردهای خوشه‌ای وجود ندارد و هدف از درمان تنها کاهش شدت درد، کوتاه‌تر کردن دوره‌ی سردرد و جلوگیری از حملات می‌باشد.

از آنجایی‌که درد سردردهای خوشه‌ ای به‌طور ناگهانی بروز می‌کند و ممکن است در مدت کوتاهی فروکش کند، ارزیابی و درمان این نوع سردرد دشوار خواهد بود، ازاین‌رو به درمان‌ها و داروهایی با سرعت عمل بالا نیاز دارد. درمان‌های پیشگیرانه در آغاز شروع دوره‌ی خوشه‌ای و با هدف خنثی کردن حملات آغاز می‌شوند.

روش‌های درمانی که در پایین به آن‌ها اشاره خواهیم کرد، مؤثرترین روش‌ها برای سردردهای حاد و نیز پیشگیری از بروز سردردهای خوشه‌ای هستند:

اکسیژن ‌تراپی

تنفس 100 درصدی اکسیژن از طریق یک ماسک با حداقل سرعت، یعنی حداقل 12 لیتر در دقیقه می‌تواند به‌ طور چشمگیری سبب تسکین اکثر بیماران شود. اثرات این روش ایمن و کم‌هزینه را می‌توان در طی 15 دقیقه احساس کرد.

تریپتان‌ها

نوع تزریقی سوماتریپین (لمیترکس) که معمولاً برای درمان میگرن استفاده می‌شود، همچنین درمانی مؤثر برای سردرد خوشه‌ ای حاد باشد.

اکترئوتید

اکترئوتید (ساندستاتین (، یک نسخه‌ی ترکیبی و قابل تزریق از سوماتستاتین هورمون مغزی است و درمانی مؤثر برای سردردهای خوشه‌ ای در برخی افراد می‌باشد.

بی‌حسی موضعی

اثر بی‌حس‌کننده‌ی مواد بی‌حسی موضعی مانند لیدوکائین (زایلوکائین) که از طریق بینی مصرف می‌شود، ممکن است برای سردردهای خوشه‌ای در برخی افراد مؤثر باشد.

 دهیدروارگوتامین

نوع تزریقی دهیدروارگوتامین می‌تواند مسکنی مؤثر برای برخی افراد مبتلابه سردرد خوشه‌ای باشد.

بلاک کننده‌های کانال کلسیم

وراپامیل (کلان Calan، ورلان Verelan، دیگر عامل‌ها) که یک عامل بلاک کننده‌ی کانال کلسیم است، اولین گزینه برای پیشگیری از سردرد خوشه‌ ای می‌باشد. وراپامیل را می‌توان با داروهای دیگر مصرف کرد. گاهی برای کنترل سردرد خوشه‌ای مزمن باید از این دارو در بلندمدت استفاده شود.

کورتیکوستروئیدها

 داروهای ضدالتهاب بنام کورتیکوستروئیدها، مانند پردنیسون، داروهای پیشگیری ‌کننده‌ای با سرعت عمل بالایی هستند که ممکن است برای بسیاری از افراد مبتلا به سردردهای خوشه‌ای مؤثر واقع شوند.

کربنات لیتیوم

 در صورتی‌ که داروهای دیگر قادر به جلوگیری از سردردها نباشند، کربنات لیتیوم که برای درمان اختلال دوقطبی استفاده می‌شود که ممکن است برای جلوگیری از سردرد خوشه‌ای مزمن مؤثر باشد.

بلاک عصبی

تزریق یک عامل بی‌حسی و کوستروئید در ناحیه‌ی اطراف عصب پس‌سری، واقع ‌شده در پشت سر، ممکن است سردردهای خوشه‌ ای مزمن را تسکین دهد.

 تزریق یک بلوک عصبی در پس سر ممکن است برای تسکین موقتی سردرد مؤثر باشد تا وقتی‌که داروهای پیشگیری بلندمدت اثر کنند.

ملاتونین

مطالعات صورت گرفته روی تعدادی از بیماران نشان داده‌اند که مصرف 10 میلی‌گرم ملاتونین در غروب می‌تواند تعداد دفعات بروز سردرد خوشه‌ای را کاهش دهد.

دیگر داروهای پیشگیرانه که برای سردرد خوشه‌ ای استفاده می‌شوند شامل داروهای ضد تشنج از جمله تپیرامات (توپاماکس، کوادکسی ایکس ار) می‌شود.

جراحی

پزشکان به ‌ندرت ممکن است روش‌های جراحی را برای برخی بیماران مبتلا به سردردهای خوشه‌ای توصیه کنند، بیمارانی که با داروهای تهاجمی تسکین نمی‌یابند یا کسانی که توانایی تحمل داروها یا عوارضشان را ندارند.

تحریک عمیق مغز یک روش مؤثر است اما هنوز تأثیر درمانی آن برای سردردهای خوشه‌ ای که نسبت به درمان‌های دیگر واکنشی نشان نمی‌دهند، ثابت نشده است. از آنجایی‌که این روش شامل کاشت الکترودهایی در عمق مغز می‌باشد، ممکن است خطرات قابل ‌توجهی را مانند عفونت یا خونریزی مغزی، در پی داشته باشد.