درمان های غیر دارویی در صرع (Treatment of Non Drug in Epilepsy)

گاهی اوقات ضایعه های مغزی با ایجاد اختلالاتی در عملکرد سلول های قشری مغز بعد از مدتی سبب بروز حملات تشنجی می شوند. مانند ضایعه های ناشی از تومورها، سکته ها و ضربه های مغزی. نکته قابل توجه این است که انسان ها در هنگام رشد در دوره جنینی خود، بسته به جنس، رشد مغزی متفاوتی دارند. مثلا" تکامل مغزی در جنین دختر هنگام پنج ماهگی مرحله حساسی است، در صورتی که در جنین پسر این تکامل در نه ماهگی رخ می دهد، بنابراین چون هنگام زایمان خطر نارسایی اکسیژن به مغز نوزاد وجود دارد، این خطر برای نوزاد پسر، بیشتر است.

حساس ترین قسمت مغز به کمبود اکسیژن ، ناحیه گیجگاهی است. بنابراین در موارد نارسایی اکسیژن ، حین زایمان این ناحیه صدمه می بیند و موجب بروز ضایعه ای در این قسمت می شود. بعد از گذشت زمان طولانی که چند سال ممکن است طول بکشد، منطقه صدمه دیده دچار فرآیندی می شود که حمله های تشنجی را ایجاد می کند، بنابراین منطقی به نظر می رسد که با جراحی مغز و برداشت محل ضایعه بتوان تشنج های بیمار را کنترل کرد. ولی باید توجه داشت که روش اصلی و انتخاب اول در درمان صرع دارو درمانی است.

روش های غیر دارویی این بیماری، منحصر به مواردی است که اولا" بیمار به درمان دارویی پاسخ نداده باشد و ثانیا" نوع و تعداد حمله های صرع به شکلی باشد که زندگی عادی فرد را از نظر فیزیکی و روانی مختل کرده باشد.

این روش ها عبارتند از: جراحی بر روی مغز، تحریک عصب واگ و رژیم کتوژنیک که به شرح زیر می باشند:

جراحی مغز

این روش در موارد خاص و فقط در20-10 درصد بیماران مبتلا با حمله های غیر قابل کنترل انجام می شود و تنها در بعضی بیماران ، جراحی باعث توقف کامل تشنج ها می شود. در بقیه موارد یا صرع به صورت نسبی کنترل می شود یا اینکه هیچ تغییری در تشنج ها ایجاد نمی شود و غالبا" بعد از عمل جراحی نیز نیاز به مصرف داروهای ضد صرع ادامه می یابد. جراحی مغز انواع مختلف دارد.

دو روش اصلی و عمده آن عبارتند از:

الف) برداشتن محل اصلی تولید کننده امواج تشنجی: گاهی امواج الکتریکی غیر طبیعی که منجر به حمله های تشنجی می شوند از یک کانون موضعی مشخص منشـأ می گیرند و سپس در تمام قشر مغز منتشر می شوند. در این صورت برداشتن کانون مولد تشنج می تواند از انتشار امواج صرعی و حمله های بالینی جلوگیری نماید.

ب) قطع راههای ارتباطی در مغز : گاه امواج الکتریکی غیر طبیعی از یک کانون دائمی و مشخص منشأ نمی گیرند، بلکه به طور منتشر در کل مغز شروع می شوند. در این گونه موارد قطع راههای ارتباطی بین دو نیمکره مغزی باعث قطع امواج منظم سراسری مغز شده و در نتیجه حمله صرع کنترل می شود. این روش در صرع هایی مانند صرع آتونیک(حمله ناگهانی از دست رفتن تون عضله و افتادن لحظه ای و آنی) که یک کانون مشخص برای برداشتن وجود ندارد، کاربرد دارد.

تحریک عصب واگ (VNS)VAGUS NERVE STIMULATION:

VNS روشی جدید در درمان صرع های غیر قابل کنترل می باشد و می تواند در بسیاری از مواقع تعداد حمله های تشنجی را کاهش دهد. این روش در سال 1985 توسط "ژاکوب زابارا" پیشنهاد شد و بعد از مطالعه های تجربی بر روی حیوان ها و سپس بر روی انسان به تدریج تکامل یافت و در حال حاضر بر روی بیشتر از 10 هزار نفر در دنیا به کار گرفته شده است . این مسئله ثابت شده است که عصب واگ به عنوان عصب دهم مغزی ، به میزان بیش از 60 درصد توان سیستم نباتی بدن را جهت کنترل قلب ، ریه ها و دستگاه گوارش به عهده دارد.

هنگامی که این عصب به طور ناخودآگاه از طریق سیستم های داخلی مغز تحریک می شود، موجب کاهش ضربان قلب و افزایش حرکات روده می شود. در حقیقت باید گفت که عملکرد این عصب در زمانی که انسان نیاز به آرامش و آسایش دارد و از طرف هیچ عامل خارجی تهدید نمی شود، حداکثر توان خود را خواهد داشت. در این روش یک محرک کوچک (PACEMAKER) زیر پوست گردن، نزدیک عصب واگ در قسمت چپ کاشته می شود.

این محرک ، عصب واگ را در فاصله های زمانی معینی تحریک می کند و با انتشار این تحریک ها از طریق عصب به مغز، فعالیت تشنجی متوقف می شود. آمار گزارش شده در مطالعه های مختلف در رابطه با تاثیر VNS متفاوت است، اما به طور کلی VNS در موارد محدودی باعث توقف کامل حمله ها می شود. در بعضی آمارها در 60 در صد موارد ، حمله ها یا از بین رفته و یا کاهش یافته اند و در برخی دیگر در 30 درصد موارد کاهش حداقل50 درصد حمله های تشنجی گزارش شده است. همچنین این روش در افراد بالای 12 سال با تشنج های مقاوم به درمانی که به صورت موضعی شروع می شوند، به کار گرفته شده است. لیکن در افرادی که جراحی بر روی آنها مؤثر است (مانند برداشتن ضایعه کانونی در مغز) ، به دلیل تأثیر بیشتر آن در کنترل تشنج ها ، قبل از VNS انتخاب اول جراحی است.

شایع ترین عارضه جانبی این روش خشونت صدا است که در اکثر بیمارانی که VNS دارند، اتفاق می افتد . از عوارض دیگر سرفه، گلودرد ، خواب رفتگی (گزگز کردن) و احساس تنگی نفس است و ممکن است موجب مشکلات تنفسی زمان خواب نیز شود که این نکته مهم است و قبل از انجام VNS باید تشخیص داده و درمان شود.

مزیت اصلی VNS، فقدان عوارض دارویی مانند خواب آلودگی، خستگی، سرگیجه یا گیجی و منگی است. هم چنین خلق و خوی و اعتماد به نفس فرد را بهتر می کند. اما بهر حال یک روش جراحی است و عوارض عمومی مربوط به یک جراحی را دارد و باطری دستگاه نیز باید هر 3 تا 10 سال تعویض شود.

این روش درمانی مناسب برای مبتلایان به حملاتی است که :

  • کاندید خوبی برای روش جراحی نیستند.
  • تشنج های مکرر دارند.
  • پیشرفت آهسته و تدریجی در تشنج ها دارند.

رژیم کتوژنیک (KETOGENIC DIET)

از قرن ها پیش رژیم درمانی خاص و طولانی مدت در بسیاری از بیماری ها از جمله صرع به کار گرفته شده است. مشاهده تأثیر مثبت این نوع رژیم درمانی ها بر روی کنترل حمله های تشنجی، منجر به استفاده علمی و بالینی رژیم های خاص از سال 1920 شد که به "رژیم کتوژنیک" معروف شد. در این رژیم غذایی کربوهیدرات ها محدود شده و 90-80 درصد کالری از طریق چربی به بدن می رسد. از سوخت و ساز چربی در کبد، موادی آزاد و وارد خون می شود که کتون نامیده می شوند. در این رژیم با توجه به اینکه کربوهیدرات بسیار کمی به بدن می رسد، سلول های مغزی به اجبار مواد کتونی موجود در خون را جذب می کنند و از آنها برای متابولیسم (سوخت و ساز) خود استفاده می کنند. در نهایت حاصل این تغییر متابولیسم، افزایش گابا در پایانه عصبی است. (گابا GABA نوعی واسطه شیمیایی در مغز است که اثر مهاری بر روی حمله های تشنجی دارد) رژیم کتوژنیک در کودکان بین 12-1 سال (بیشتر 5-2 سال) استفاده می شود.

در نوجوانان و افراد بالغ به دلیل تکامل مغزی ، سلول های عصبی 5-4 برابر کمتر از سلول های مغزی کودک توانایی برداشت مواد کتونی را دارند، لذا این روش درمانی در نوجوانان و بالغین چندان موثر نیست(گرچه بررسی هایی در اثر بخشی آن در بالغین نیز انجام شده است که نیاز به مطالعات بیشتر دارد)

این رژیم در تمام تشنج های مقاوم به درمان کاربرد دارد و باعث کاهش تشنج ها در نیمی از بیماران می شود.

نگارش: دکتر پروین پورطاهریان

دکتر فاطمه صدیق مروستی

چاپ ششم: بهار 1397

واحد آموزش انجمن صرع ایران

منبع: iranepi.org

نشانی دفتر مرکزی: تهران، خیابان دکتر شریعتی، انتهای پل سید خندان، نرسیده به خیابان شهید کابلی، پلاک 1352 ، طبقه اول

تلفن: 3-88463271

نمابر: 88463377

Email:iranepi@gmail.com

نشانی شعبه توحید: تهران، میدان توحید، ابتدای خیابان توحید، کوچه سرو، پلاک 6

تلفن: 66420840